Hoe weerbaar is onze democratie? En zijn mondige burgers een buffer voor een weerbare democratie?
Signalen uit Polen voor de Belgische democratie
Wat kunnen we leren van de mondige burgers die uit de vrouwen- en LGBTQ-beweging weerstand bleven bieden tegen de rechts-conservatieve regering die in Polen van 2015 tot 2023 aan de macht was.
De situatie in België is zeker niet te vergelijken met de Poolse, maar ook hier komen regelmatig kritische organisaties onder vuur te liggen. Dat werd pijnlijk duidelijk bij de recente bezuinigen op de subsidiemiddelen voor het sociaal cultureel middenveld, waarbij enkele organisaties met een positief advies alsnog deels of volledig hun middelen zagen verdwijnen.
Zijn dit signalen waarvoor we alert moeten zijn of zijn er nog veranderingen in onze samenleving die een signaalfunctie hebben?
Onze collega Yves Van Reusel ging vorig jaar naar Polen op een leerreis van Socius, samen met 14 collega’s uit de sociaal-culturele sector.
Deze reis heeft hem een lokale recente blik gegeven over de situatie in Polen, maar ook het besef dat we in België alert moeten zijn voor de besparingsplannen van onze regering.
Een van de belangrijkste lessen:
“Het middenveld moet de handen in elkaar slaan, over doelgroepen en thema’s heen, om de afbraak van opgebouwde rechten tegen te gaan.”
Uit alle verhalen en getuigenissen die gehoord zijn in Polen komen enkele signalen naar boven, waarvoor we in België ook waakzaam moeten zijn.
Het eerste wat de rechtse regering in Polen heeft gedaan, is haar beïnvloeding van de rechtspraak vergroot. Door de aanstelling van partijloyale rechters, gecombineerd met het niet respecteren van de rechtspraak als die tegen de partijpolitiek in gaat,... .
In België gebeurt dit via pogingen om rechtspraak moeilijker te maken voor gesubsidieerde organisaties. Ook het recht op protest wordt in vraag gesteld, waarbij België één van de weinige landen is waar een vergunning moet gevraagd worden voor vreedzaam protest. En dan zijn er ook nog rechterlijke uitspraken waar er geen gevolg aan wordt gegeven of flagrant genegeerd, zoals deze rond de Klimaatzaak.
In een democratie heb je recht nodig als mogelijk strijdwapen.
Ook Europa is hierin belangrijk omdat de Europese hoven kunnen gebruikt worden om rechten af te dwingen. Daarnaast hebben we ook sterkere grondwettelijke waarborgen nodig die anti discriminerende maatregelen kunnen vermijden. Als buffer is er nood aan genoeg (financiële) middelen om recht af te dwingen wanneer dit nodig is.
Het brede culturele spectrum wordt beïnvloed door dominante verhalen die een poging doen om mensen tegenover elkaar te plaatsen zonder respect of begrip voor de andere.
In België gebeurt dit onder het mom van een bezuinigings- en veiligheidsdiscours waarmee een strenger sociaal beleid kan worden geïntroduceerd die vooral de meest kwetsbare treffen. Een voorbeeld hierbij is de strengere controle op langdurig zieken.
In een democratie hebben we nood aan verhalen die raken, kunst die beweegt.
We moeten menselijke verhalen gebruiken om maatschappelijke debatten te herdefiniëren. Meer 'artivism': kunst en humor als motor voor verandering. En bouwen aan een collectief narratief (verhaal) rond rechtvaardigheid en solidariteit.
Door de coalities in Polen tussen grassroot-initiatieven en formele organisaties zijn ze erin geslaagd om een grote mobilisatie in Polen op de been te brengen, die luid en duidelijk hebben laten zien dat ze niet akkoord zijn met het huidige regime.
De recente bezuinigingen in België hebben ervoor gezorgd dat er verdeeldheid is tussen middenveldorganisaties, wat het middenveld tevens ook verzwakt.
Samenwerking inzetten als hefboom.
Domein overschrijdende samenwerkingen zijn van belang: combineer vrouwenrechten met rechtstaat, sociale rechtvaardigheid en migratie.
Bouw coalities met andere middenveldorganisaties, lokale besturen, media en academici. Identificeer bondgenoten binnen de politiek, administratie en rechterlijke macht.
Voor veel deelnemers van de leerreis naar Polen werd het duidelijk dat de existentiële strijd die het Poolse middenveld vandaag voert, een mogelijke voorbode kan zijn voor ontwikkelingen bij ons.
Dit blogartikel is een samenvatting van de reflecties die de deelnemers van de leerreis hebben gemaakt.
